श्रुतधारा
॥ श्री ॥

बारस अणुवेक्खा

आ. कुन्दकुन्द · प्राकृत · ९० पद्य · ~१४ मिनट

मंगलाचरण

णमिऊण सव्‍वसिद्धे, झाणुत्‍तमखविददीहसंसारे।
दस दस दो दो व जिणे, दस दो अणुपेहणं वोच्‍छे ॥1॥

अनुप्रेक्षाओं के नाम

अद्धुवमसरणमेगत्‍तमण्‍णसंसारलोगमसुचित्‍तं ।
आसवसंवरणिज्‍जर, धम्‍मं बोहिं च चिंतेज्‍जो ॥2॥

अध्रुव अनुप्रेक्षा

वरभवणजाणवाहणसयणासणदेवमणुवरायाणं ।
मादुपिदुसजणभिच्‍चसंबंधिणो य पिदिवियाणिच्‍चा ॥3॥
सामग्गिंदियरूवं, आरोग्‍गं जोव्‍वणं बलं तेजं ।
सोहग्‍गं लावण्‍णं, सुरधणुमिव सस्‍सयं ण हवे ॥4॥
जलबुब्‍बुदसक्‍कधणुखणरूचिघणसोहमिव थिरं ण हवे ।
अहमिंदट्ठाणाहिं, बलदेवप्‍पहुदिपज्‍जाया ॥5॥
जीवणिबद्धं देहं, खीरोदयमिव विणस्‍सदे सिग्‍घं ।
भोगोपभोगकारणदव्‍वं णिच्‍चं कहं होदि ॥6॥
परमट्ठेण दु आदा, देवासुरमणुवरायविभवेहिं ।
वदिरित्‍तो सो अप्‍पा, सस्‍सदमिदि चिंतए णिच्‍चं ॥7॥

अशरणानुप्रेक्षा

मणिमंतोसहरक्‍खा, हयगयरहओ य सयलविज्‍जाओ ।
जीवाणं ण हि सरणं, तिसु लोए मरणसमयम्हि ॥8॥
सग्‍गो हवे हि दुग्‍गं, भिच्‍चा देवा य पहरणं वज्‍जं ।
अइरावणो गइंदो, इंदस्‍स ण विज्‍जदे सरणं ॥9॥
णवणिहि चउदहरयणं, हयमत्‍तगइंदचाउरंगबलं ।
चक्‍केसस्‍स ण सरणं, पेच्‍छंतो कद्दये काले ॥10॥
जाइजरामरणरोगभयदो रक्‍खेदि अप्‍पणो अप्‍पा ।
तम्‍हा आदा सरणं, बंधोदयसत्‍तकम्‍मवदिरित्‍तो ॥11॥
अरूहा सिद्धायरिया, उवझाया साहु पंचपरमेट्ठी ।
ते वि हु चिट्ठदि आदे, तम्‍हा आदा हु मे सरणं ॥12॥
सम्‍मत्‍तं सण्‍णाणं, सच्‍चारित्‍तं च सत्‍तवो चेव ।
चउरो चिट्ठदि आदे, तम्‍हा आदा हु मे सरणं ॥13॥

एकत्व्वानुप्रेक्षा

एक्‍को करेदि कम्‍मं, एक्‍को हिंडदि य दीहसंसारे ।
एक्‍को जायदि मरदि य, तस्‍स फलं भुंजदे एक्‍को ॥14॥
एक्‍को करेदि पावं, विसयणिमित्‍तेण तिव्‍वलोहेण ।
णिरयतिरिएसु जीवो, तस्‍स फलं भुंजदे एक्‍को ॥15॥
एक्‍को करेदि पुण्‍णं, धम्‍मणिमित्‍तेण पत्‍तदाणेण ।
मणुवदेवेसु जीवो, तस्‍स फलं भुंजदे एक्‍को ॥16॥
उत्‍तमपत्‍तं भणियं, सम्‍मत्‍तगुणेण संजुदो साहू ।
सम्‍मादिट्ठी सावय, मज्झिमपत्‍तो हु विण्‍णेओ ॥17॥
णिद्दिट्ठो जिणसमये, अविरदसम्‍मो जहण्‍णपत्‍तो त्ति ।
सम्‍मत्‍तरयणरहिओ, अपत्‍तमिदि संपरिक्‍खेज्‍जो ॥18॥
दंसणभट्टा भट्टा, दंसणभट्टस्‍स णत्थि णिव्‍वाणं ।
सिज्‍झंति चरियभट्टा, दंसणभट्टा ण सिज्‍झंति ॥19॥
एक्‍कोहं णिम्‍ममो सुद्धो, णाणदंसणलक्‍खणो ।
सुद्धेयत्‍तमुपादेयमेवं चिंतेइ संजदो ॥20॥

अन्‍यत्‍वानुप्रेक्षा

मादापिदरसहोदरपुत्‍तकलत्‍तादिबंधुसंदोहो ।
जीवस्‍स ण संबंधो, णियकज्‍जवसेण वट्टंति ॥21॥
अण्‍णो अण्‍णं सोयदि, मदो वि मम णाहगो त्ति मण्‍णंतो ।
अप्‍पाणं ण हु सोयदि, संसारमहण्‍णवे बुड्ढं ॥22॥
अण्‍णं इमं सरीरादिगं पि होज्‍ज बाहिरं दव्‍वं ।
णाणं दंसणमादा, एवं चिंतेहि अण्‍णत्‍तं ॥23॥

संसार अनुप्रेक्षा

पंचविहे संसारे, जाइजरामरणरोगभयपउरे ।
जिणमग्‍गमपेच्‍छंतो, जीवो परिभमदि चिरकालं ॥24॥
सव्‍वे वि पोग्‍गला खलु, एगे भुत्‍तुज्झिया हि जीवेण ।
असयं अणंतखुत्‍तो, पुग्‍गलपरियट्टसंसारे ॥25॥
सव्‍वम्हि लोयखेत्‍ते, कमसो तं णत्थि जं ण उप्‍पण्‍णं ।
उग्‍गाहणेण बहुसो, परिभमिदो खेत्‍तसंसारे ॥26॥
अवसप्पिणिउवसप्पिणिसमयावलियासु णिरवसेसासु ।
जादो मुदो य बहुसो, परिभमिदो कालसंसारे ॥27॥
णिरयाउजहण्‍णादिसु, जाव दु उवरिल्‍लया दु गेवेज्‍जा ।
मिच्‍छत्‍तसंसिदेण दु, बहुसो वि भवट्ठिदी भमिदो ॥28॥
सव्‍वे पयडिट्ठिदिओ, अणुभागपदेसबंधठाणाणि ।
जीवो मिच्‍छत्‍तवसा, भमिदो पुण भावसंसारे ॥29॥
पुत्‍तकलत्‍तणिमित्‍तं, अत्‍थं अज्‍जयदि पापबुद्धीए ।
परिहरदि दयादाणं, सो जीवो भमदि संसारे ॥30॥
मम पुत्‍तं मम भज्‍जा, मम धणधण्‍णो त्ति तित्‍वकंखाए ।
चइऊण धम्‍मबुद्धिं, पच्‍छा परिपडदि दीहसंसारे ॥31॥
मिच्‍छोदयेण जीवो, णिंदंतो जोण्‍हभासियं धम्‍मं ।
कुधम्‍मकुलिंगकुतित्‍थं, मण्‍णंतो भमदि संसारे ॥32॥
हंतूण जीवरासिं, महुमंसं सेविऊण सुरयाणं ।
परदव्वपरकलत्‍तं, गहिऊण य भमदि संसारे ॥33॥
जत्‍तेण कुणइ पावं, विसयणिमित्तिं च अ‍हणिसं जीवो ।
मोहंधयारसहियो, तेण दु परिपडदि संसारे ॥34॥
णिच्चिदरधादुसत्‍तय, तरूदसवियलिंदिएसु छच्‍चेव ।
सुरणिरयतिरियचउरो, चौद्दस मणुए सदसहस्‍सा ॥35॥
संजोगविप्‍पजोगं, लाहालाहं सुहं च दुक्‍खं च ।
संसारे भूदाणं, होदि हु माणं तहावमाणं च ॥36॥
कम्‍मणिमित्‍तं जीवो, हिंडदि संसारघोरकांतारे ।
जीवस्‍स ण संसारो, णिच्‍चयणयकम्‍मविम्‍मुक्‍को ॥37॥
संसारमदिक्‍कंतो, जीवोवादेयमिति विचिंतेज्‍जो ।
संसारदुहक्‍कंतो, जीवो सो हेयमिति विचिंतेज्‍जो ॥38॥

लोकानुप्रेक्षा

जीवादिपयट्ठाणं, समवाओ सो णिरूच्‍चए लोगो ।
तिविहो हवेइ लोगो, अहमज्झिमउड्ढभेएण ॥39॥
णिरया हवंति हेट्ठा, मज्‍झे दीवंबुरासयो संखा ।
सग्‍गो तिसट्ठिभेओ, एत्‍तो उड्ढो हवे मोक्‍खो ॥40॥
इगतीस सत्‍त चत्‍तारि दोण्णि एक्‍केक्‍क छक्‍क चदुकप्‍पे ।
तित्तिय एक्‍केंकेंदियणामा उडुआदि तेसट्ठी ॥41॥
असुहेण णिरयतिरियं, सुहउवजोगेण दिविजणरसोक्‍खं ।
सुद्धेण लहइ सिद्धिं, एवं लोयं विचिंतिज्‍जो ॥42॥

अशुचित्‍वानुप्रेक्षा

अट्ठीहिं पडिबद्धं, मंसविलित्‍तं तएण ओच्‍छण्‍णं ।
किमिसंकुलेहिं भरियमचोक्‍खं देहं सयाकालं ॥43॥
दुग्‍गंध बीभच्‍छं, कलिमलभरिंद अचेयणं मुत्‍तं ।
सडणप्‍पडणसहावं, देहं इदि चिंतए णिच्‍चं ॥44॥
रस रूहिर मंसमेदट्ठी मज्‍जसकुलं मुत्तपूवकिमिबहुलं ।
दुग्‍गंधमसुचि चम्‍ममयमणिच्‍चमचेयणं पडणं ॥45॥
देहादो वदिरित्‍तो, कम्‍मविरहिओ अणंतसुहणिलयो ।
चोक्‍खो हवेइ अप्‍पा, इदि णिच्‍चं भावणं कुज्‍जा ॥46॥

आस्रवानुप्रेक्षा

मिच्‍छत्‍तं अविरमणं, कसायजोगा य आसवा होंति ।
पण पण चउ तिय भेदा, सम्‍मं परिकित्तिदा समए ॥47॥
एयंतविणयविवरियसंसयमण्‍णाणमिदि हवे पंच ।
अविरमणं हिंसादी, पंचविहो सो हवइ णियमेण ॥48॥
कोहो माणो माया, लोहो वि य चउव्विहं कसायं खु ।
मण वचिकाएण पुणो, जोगो तिवियप्‍पमिदि जाणे ॥49॥
असुहेदरभेदेण दु, एक्‍केक्‍कं वण्णिदं हवे दुविहं ।
आहारादी सण्‍णा, असुहमणं इदि विजाणेहि ॥50॥
किण्‍हादि तिण्णि लेस्‍सा, करणजसोक्‍खेसु सिद्धपरिणामो ।
ईसा विसादभावो, असुहमणं त्ति य जिणा वेंति ॥51॥
रागो दोसो मोहो, हास्‍सादिणोकसायपरिणामो ।
थूलो वा सुहुमो वा, असुहमणो त्ति य जिणा वेंति ॥52॥
भत्थित्‍थिरायचोरकहाओ वयणं वियाण असुहमिदि ।
बंधणछेदणमारणकिरिया सा असुहकायेत्ति ॥53॥
मोत्‍तूण असुहभावं, पुव्‍वुत्‍तं णिरवसेसदो दव्‍वं ।
वदसमिदिसीलसंजमपरिणामं सुहमणं जाणे ॥54॥
संसारछेदकारणवयणं सुहवयणमिदि जिणुद्दिट्ठं ।
जिणदेवादिसु पूजा, सुहकायं त्तिय हवे चेट्ठा ॥55॥
जम्‍मसमुद्दे बहुदोसवीचिए दु:खजलचराकिण्‍णे ।
जीवस्‍स परिब्‍भमणं, कम्‍मासवकारणं होदि ॥56॥
कम्‍मासवेण जीवो, बूडदि संसारसागरे घोरे ।
जं णाणवसं किरिया, मोक्‍खणिमित्‍तं परंपरया ॥57॥
आसवहेदू जीवो, जम्‍मसमुद्दे णिमज्‍जदे खिप्‍पं ।
आसवकिरिया तम्‍हा, मोक्‍खणिमित्‍तं ण चिंतेज्‍जो ॥58॥
पारंपज्‍जाएण दु, आसवकिरियाए णत्‍थि णिव्‍वाणं ।
संसारगमणकारणमिदि णिंदं आसवो जाण ॥59॥
पुव्‍वुत्‍तासवभेदा, णिच्‍छयणयएण णत्‍थि जीवस्‍स ।
उहयासवणिम्‍मुक्‍कं, अप्‍पाणं चिंतए णिच्‍चं ॥60॥

संवरानुप्रेक्षा

चलमलिनमगाढं च, वज्जिय सम्‍मत्‍तदिढकवाडेण ।
मिच्‍छत्‍तासवदारणिरोहो होदि त्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥61॥
पंचमहव्‍वयमणसा, अविरमणणिरोहणं हवे णियमा ।
कोहादि आसवाणं, दाराणि कसायरहियपल्‍लगेहि ॥62॥
सुहजोगस्‍स पवित्‍ती, संवरणं कुणदि असुहजोगस्‍स ।
सुहजोगस्‍स णिरोहो, सद्धुवजोगेण संभवदि ॥63॥
सुद्धुवजोगेण पुणो, धम्‍मं सुक्‍कं च होदि जीवस्‍स ।
तम्‍हा संवरहेदू, झाणो त्ति विचिंतए णिच्‍चं ॥64॥
जीवस्‍स ण संवरणं, परमट्ठणएण सुद्धभावादो ।
संवरभावविमुक्‍कं, अप्‍पाणं चिंतए णिच्‍चं ॥65॥
बंधपदेसग्‍गलणं, णिज्‍जरणं इदि जिणेहि पण्‍णत्‍तं ।
जेण हवे संवरणं, तेण दु णिज्‍जरण‍मिति जाण ॥66॥
सा पुण दुविहा णेया, सकालपक्‍का तवेण कयमाणा ।
चदुगदियाणं पढमा, वयजुत्‍ताणं हवे बिदिया ॥67॥

धर्मानुप्रेक्षा

एयारसदसभेयं, धम्‍मं सम्‍मत्‍तपुव्‍वयं भणियं ।
सागारणगाराणं, उत्‍तमसुहसंपजुत्‍तेहिं ॥68॥
दंसणवयसामाइयपोसहसच्‍चित्‍तरायभत्‍ते य ।
बम्‍हारंभपरिग्रह, अणुमणमुद्दिट्ठ देसविरदेदे ॥69॥
उत्‍तमखममद्दवज्‍जवसच्‍चसउच्‍चं च संजमं चेव ।
तवचागमकिंचण्‍हं, बम्‍हा इदि दसविहं होदि ॥70॥
कोहुप्‍पत्तिस्‍स पुणो, बहिरंगं जदि हवेदि सक्‍खादं ।
ण कुणदि किंचि वि कोहो, तस्‍स खमा होदि धम्‍मो त्ति ॥71॥
कुलरूवजादिबुद्धिसु, तपसुदसीलेसु गारवं किंचि ।
जो ण वि कुव्‍वदि समणो, मद्दवधम्‍मं हवे तस्‍स ॥72॥
मोत्‍तूण कुडिलभावं, णिम्‍मलहिदएण चरदि जो समणो ।
अज्‍जवधम्‍मं तइओ, तस्‍स दु संभवदि णियमेण ॥73॥
परसंतावणकारणवयणं मोत्‍तूण सपरहिदवयणं ।
जो वददि भिक्‍खु तुरियो, तस्‍स दु धम्‍मं हवे सच्‍चं ॥74॥
कंखाभावणिवित्तिं, किच्‍चा वेरग्‍गभावणाजुत्‍तो ।
जो वड्ढदि परममुणी, तस्‍स दु धम्‍मो हवे सोच्‍चं ॥75॥
वदसमिदिपालणाए, दंडच्‍चाएण इंदियजएण ।
परिणममाणस्‍स पुणो, संजमधम्‍मो हवे णियमा ॥76॥
विसयकसायविणिग्‍गहभावं काऊण झाणसज्‍झाए ।
जो भावइ अप्‍पाणं, तस्‍स तवं होदि णियमेण ॥77॥
णिव्‍वेगतियं भावइ, मोहं चइऊण सव्‍वदव्‍वेसु ।
जो तस्‍स हवे चागो, इदि भणिदं जिणवरिंदेहिं ॥78॥
होऊण य णिस्‍संगो, णियभावं णिग्‍गहित्‍तु सुहदुहदं ।
णिद्दंदेण दु वहदि, अणयारो तस्‍स अकिंचण्‍हं ॥79॥
सव्‍वंगं पेच्‍छंतो, इत्‍थीणं तासु मुयदि दुब्‍भावं ।
सो बम्‍हचेरभावं, सक्‍कदि खलु दुद्धरं धरिदुं ॥80॥
सावयधम्‍मं चत्‍ता, जदिधम्‍मे जो हु वट्टए जीवो ।
सो णय वज्‍जदि मोक्‍खं, धम्‍मं इदि चिंतए णिच्‍चं ॥81॥
णिच्‍छयणएण जीवो, सागारणगारधम्‍मदो भिण्‍णो ।
मज्‍झत्‍थभावणाए, सुद्धप्‍पं चिंतए णिच्‍चं ॥82॥

बोधिदुर्लभ भावना

उप्‍पज्‍जदि सण्‍णाणं, जेण उवाएण तस्‍सुवायस्‍स ।
चिंता हवेइ बोहो, अच्‍चंतं दुल्‍लहं होदि ॥83॥
कम्‍मुदयजपज्‍जायां, हेयं खाओवसमियणाणं तु ।
सगदव्‍वमुवादेयं, णिच्‍छयत्ति होदि सण्‍णाणं ॥84॥
मूलुत्‍तरपयदीओ, मिच्‍छत्‍तादी असंखलोगपरिमाणा ।
परदव्‍वं सगदव्‍वं, अप्‍पा इदि णिच्‍छयणएण ॥85॥
एवं जायदि णाणं, हेयमुवादेय णिच्‍चये णत्थि ।
चिंतिज्‍जइ मुणि बोहिं, संसारविरमणट्ठे य ॥86॥
बारस अणुवेक्‍खाओ, पच्‍चक्‍खाणं तहेव पडिकमणं ।
आलोयणं समाहिं, तम्‍हा भावेज्‍ज अणुवेक्‍खं ॥87॥
रत्तिदिवं पडिकमणं, पच्‍चक्‍खाणं समाहि सामइयं ।
आलोयणं पकुव्‍वदि, जदि विज्‍जदि अप्‍पणो सत्तिं ॥88॥
मोक्‍खगया जे पुरिसा, अणाइकालेण बार अणुवेक्‍खं ।
परिभाविऊण सम्‍मं, पणमामि पुणो पुणो तेसिं ॥89॥
किं पलविएण बहुणा, जे सिद्धा णरवरा गये काले ।
सिज्झिहदि जेवि भविया, तं जाणह तस्‍स माहप्‍पं ॥90॥
इदि णिच्‍छयववहारं, जं भणियं कुंदकुंदमुणिणाहे ।
जो भावइ सुद्धमणो, सो पावइ परमणिव्‍वाणं ॥91॥
पाठ-स्रोत: मूल गाथाएँ जैन गाथा डेटाबेस (टंकण-श्रेय: Nikky Jain, nikkyjain.github.io) से — केवल प्राचीन मूल पाठ लिया गया है; अनुवाद/अन्वयार्थ सम्मिलित नहीं · मूल पाठ प्राचीन एवं public domain; टंकण-श्रेय यथोक्त · मूल e-text ↗
यह मूल पाठ है — अर्थ/टीका सम्मिलित नहीं। अशुद्धि दिखे तो GitHub पर shastra/baarasa-anuvekkhaa.md सुधारें।