॥ श्री ॥
सर्वार्थसिद्धि
मंगलाचरणम्
मोक्षमार्गस्य नेतारं भेत्तारं कर्मभूभृताम् ।
ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां वन्दे तद्गुणलब्धये ॥१॥
ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां वन्दे तद्गुणलब्धये ॥१॥
अस्य शास्त्रस्य किन्नाम? तत्त्वार्थसूत्रमिति । कस्येयं कृतिः? श्रीमत्पूज्यपादाचार्यपूजिता उमास्वामिमुनिनाथस्य ।
प्रथमोऽध्यायः — सम्यग्दर्शनाधिकारः
सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥२॥
टीका — सम्यग्दर्शनं च सम्यग्ज्ञानं च सम्यक्चारित्रं च सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि । एषां समुदायो मोक्षस्य साक्षात्पन्था भवति ।
तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥३॥
टीका — तत्त्वानां द्रव्याणामर्थः स्वभावस्तस्य श्रद्धानमवधारणं सम्यग्दर्शनमित्युच्यते ।
तन्निसर्गादधिगमाद्वा ॥४॥
टीका — तद्द्विविधं निसर्गजम् अधिगमजं च । उपदेशमन्तरेण स्वयमेव तत्त्वार्थश्रद्धानं निसर्गजम्, आप्तोपदेशादिना तु अधिगमजम् ।
जीवाजीवास्त्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥५॥
टीका — एते सप्त पदार्थाः सम्यग्दर्शनस्य विषयाः । तेषां याथात्म्य श्रद्धानमेव सम्यग्दर्शनम् ।
नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ॥६॥
टीका — एषां जीवादीनां निक्षेपश्चतुर्धा भवति — नामतः, स्थापनातः, द्रव्यतः, भावतश्च ।
प्रमाणनयैरधिगमः ॥७॥
टीका — तेषां जीवादीनां तत्त्वानां प्रमाणैः सम्यग्ज्ञानैः नयैश्च एकदेशग्राहिभिः सम्यगधिगमो भवति ।
निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥८॥
टीका — एतैः षड्भिः अनुयोगद्वारैः जीवादीनां विचारः क्रियते ।
सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालांतरभावाल्पबहुत्वैश्च ॥९॥
टीका — एभिरप्यष्टभिरनुयोगद्वारैः तत्त्वार्थविचारः कार्यः ।
मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलानि ज्ञानम् ॥१०॥
टीका — ज्ञानं पञ्चविधं भवति — मतिज्ञानं, श्रुतज्ञानं, अवधिज्ञानं, मनःपर्यायज्ञानं, केवलज्ञानं चेति ।
तत्प्रमाणे आद्ये परोक्षम् ॥११॥
टीका — तत्र मतिश्रुतज्ञाने परोक्षे भवतः, इन्द्रियानिन्द्रियसापेक्षत्वात् ।
प्रत्यक्षमन्यत् ॥१२॥
टीका — अवधिमनःपर्यायकेवलानि त्रीणि ज्ञानानि साक्षादात्मसापेक्षत्वात् प्रत्यक्षानि भवन्ति ।
मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् ॥१३॥
टीका — एते मतिज्ञानस्यैव पर्यायान्तराणि ।
तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ॥१४॥
टीका — तन्मतिज्ञानं पञ्चेन्द्रियाणि मनश्च निमित्तीकृत्य उत्पद्यते ।
अवग्रहावेहावायधारणाः ॥१५॥
टीका — मतिज्ञानस्यैते चत्वारो भेदाः विषयग्रहणक्रमेण भवन्ति ।
श्रुतं मतिपूर्वकं द्व्यनेकद्वादशभेदम् ॥१६॥
टीका — श्रुतज्ञानं मतिज्ञानपूर्वकमेव भवति, तच्च अङ्गबाह्यमङ्गप्रविष्टं च ।
देशसर्वप्रत्यक्षे अनावृतस्य केवलम् ॥१७॥
टीका — सर्वथा आवरणरहितस्यात्मनः सकलद्रव्यपर्यायसाक्षाद्ग्राही केवलज्ञानं भवति ।
नयौ द्वौ निश्चयव्यवहारौ ॥१८॥
टीका — नयो द्विविधः — निश्चयनयो व्यवहारनयश्च ।
द्वितीयोऽध्यायः — जीवाधिकारः
औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतः तत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥१९॥
टीका — जीवस्य पञ्चविधा भावाः निजस्वभावाः सन्ति ।
उपशमक्षयाभ्यां लब्धौ भावौ औपशमिकक्षायिकौ । क्षयोपशमाल्लब्धो मिश्रः । कर्मोदयात् औदयिकः । स्वभावमात्रो पारिणामिकः ।
द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२०॥
टीका — एषां भावानां भेदाः क्रमेण द्वौ, नव, अष्टादश, एकविंशतिः, त्रयश्च भवन्ति ।
उपयोगो लक्षणम् ॥२१॥
टीका — चैतन्यानुविधायी परिणाम उपयोगः, स एव जीवस्य लक्षणम् ।
स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥२२॥
टीका — स उपयोगो ज्ञानदर्शनभेदाद् द्विविधः । ज्ञानोपयोगोऽष्टविधः, दर्शनोपयोगश्चतुर्विधः ।
संसारिणो मुक्ताश्च ॥२३॥
टीका — जीवा द्विविधाः — कर्मसहिताः संसारिणः, कर्मरहिता मुक्ताश्च ।
समनस्काऽमनस्काः ॥२४॥
टीका — संसारिणो द्विविधाः — मनःसहिताः समनस्काः, तद्रहिता अमनस्काश्च ।
तृतीय एवं चतुर्थोऽध्यायः — अधो-मध्य-ऊर्ध्वलोक-देवाधिकारः
रत्नप्रभाशर्करावालुकापंकधूमांतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनोदधिघनवाततनुवातप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः ॥२५॥
टीका — अधोलोके सप्त भूमयः सन्ति यत्र नारका वसन्ति ।
जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ॥२६॥
टीका — मध्यलोके असंख्याता द्वीपसमुद्राः वलयाकाराः सन्ति ।
देवाश्चतुर्णिकायाः — भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकाः ॥२७॥
टीका — ऊर्ध्वलोके मध्यलोके च देवाश्चतुर्विधाः वसन्ति ।
पञ्चमोऽध्यायः — अजीवाधिकारः
अजीवकाया धर्माधर्मोकाशपुद्गलाः ॥२८॥
टीका — धर्माधर्मोकाशपुद्गलाश्चत्वारोऽजीवकायाः द्रव्यरूपाः सन्ति ।
द्रव्याणि जीवश्च ॥२९॥
टीका — एते चत्वारः, जीवश्च, कालश्च मेलयित्वा षण्द्रव्याणि भवन्ति ।
नित्यद्रव्यान्यवर्पितानि ॥३०॥
टीका — द्रव्याणि स्वद्रव्य-क्षेत्र-काल-भावैः नित्यानि भवन्ति ।
उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥३१॥
टीका — द्रव्यस्य लक्षणं सत्, तच्च उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यसहितं भवति ।
षष्ठ एवं सप्तमोऽध्यायः — आस्रव-बन्ध-व्रताधिकारः
कायवाङ्मनःकर्म योगः ॥३२॥
टीका — आत्मनः प्रदेशपरिस्पन्दो योगः, स च त्रिविधः कायवाङ्मनोभिः ।
स आस्रवः ॥३३॥
टीका — स योग एवात्मनि कर्मपुद्गलानाम् आगमनहेतुत्वाद् आस्रव इत्युच्यते ।
हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्व्रतम् ॥३४॥
टीका — एभ्यः पञ्चभ्यः पापेभ्यः सर्वथा एकदेशतो वा निवृत्तिः व्रतमुच्यते ।
अष्टमोऽध्यायः — बन्धाधिकारः
मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः ॥३५॥
टीका — एते पञ्च बन्धस्य साक्षाद्धेतवः सन्ति ।
प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्तद्विधयः ॥३६॥
टीका — कर्मबन्धश्चतुर्विधः — प्रकृतिबन्धः, स्थितिबन्धः, अनुभावबन्धः, प्रदेशबन्धश्च ।
नवमोऽध्यायः — संवर-निर्जराधिकारः
आस्रवनिरोधः संवरः ॥३७॥
टीका — कर्मपुद्गलानाम् आगमस्य निरोधः संवरः ।
स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः ॥३८॥
टीका — संवरः त्रिगुप्ति-पञ्चसमिति-दशधर्म-द्वादशानुप्रेक्षा-द्वाविंशतिपरीषहजय-पञ्चचारित्रैः भवति ।
तपसा निर्जरा च ॥३९॥
टीका — बाह्याभ्यन्तरतपोभिः सञ्चितकर्मणां देशतः क्षयो निर्जरा ।
दशमोऽध्यायः — मोक्षाधिकारः
मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् ॥४०॥
टीका — सर्वकर्मक्षयात् निरुपमं आत्यन्तिकं मोक्षसुखं भवति, आत्मा च सिद्धालये तिष्ठति ।
पाठ-स्रोत: सर्वार्थसिद्धि — आचार्य पूज्यपाद रचित तत्त्वार्थसूत्र की सर्वोत्कृष्ट टीका · Public Domain
यह मूल पाठ है — अर्थ/टीका सम्मिलित नहीं। अशुद्धि दिखे तो GitHub पर
यह मूल पाठ है — अर्थ/टीका सम्मिलित नहीं। अशुद्धि दिखे तो GitHub पर
shastra/sarvaarthasiddhi.md सुधारें।
श्रुतधारा · सर्वार्थसिद्धि — मूल पाठ · स्रोत: सर्वार्थसिद्धि — आचार्य पूज्यपाद रचित तत्त्वार्थसूत्र की सर्वोत्कृष्ट टीका